Urząd Gminy Kikół

1. Nazwa

Nazwę miejscowości wzmiankowano po raz pierwszy w XVI w. Jest to nazwa topograficzna wskazująca na położenie osady względem Jeziora Moszczonne. Znacznie starsza jest miejscowość Moszczonne położona po drugiej stronie w/w jeziora. Ta była wzmiankowana już w XIV w. Jest to nazwa kulturowa mówiąca o obiektach kultury materialnej – oznaczała miejsce „moszczone” – np. drogi, rzeki. Dawny czasownik mościć znaczył bowiem ‘budować mosty’.

2. Historia

Niestety, nie znamy wczesnych dziejów Zajeziorza. W XVI w. duża część wsi należała do rodu Moszczeńskich herbu Nałęcz, którzy osiedli w pobliskim Moszczonnem. Wywodzą się oni od Jakuszy z Kulig. Jego synem był chorąży mniejszy z lat 1411 – 1416 Niemierza z Moszczonnego. Jego młodszy syn sprawował godność kasztelana dobrzyńskiego. W jego posiadaniu były wsie: Moszczonne. Klonowo, Niedźwiedź oraz wieś na Kujawach.
Obaj bracia poślubili siostry, córki Mikołaja z Kościoła h. Ogończyk. Piotr zamieszkał wraz z żoną – Elżbietą w Kościelnej Wsi na Kujawach. Brał aktywny udział w wojnie polsko – krzyżackiej w latach 1431 – 1435. Pełnił urząd stolnika inowrocławskiego. W roku 1453 był u króla Kazimierza Jagielończyka w Krakowie. Król wysłał go wówczas z poselstwem  do wielkiego mistrza Ludvika von Erlichhausena. Po drodze do Malborka kontaktował się z przedstawicielami Związku Pruskiego W Toruniu. W nagrodę za udział w przygotowaniu inkorporacji Prus otrzymał godność kasztelana dobrzyńskiego. To on przywiesił swą pieczęć na dokumencie królewskim II pokoju toruńskiego w 1467 r.. W roku 1472 pożyczył królowi 200 florenów pod zastaw wsi Złotniki, Pścinek i Kikół. Piotr Moszczeński zmarł około 1479 r. Pozostawił dwóch synów: Mikołaja z Moszczonnego – późniejszego chorążego inowrocławskiego i Jana z Kościoła.
W XVI wieku właścicielem Zajeziorza był Jakub Moszczeński, który posiadał tu 10 łanów ziemi. Z czasem jednak ród ten osiedlił się na Kujawach, a jego przedstawiciele sprawowali później wysokie urzędy państwowe.
W XVIII wieku wieś była własnością rodziny Sumińskich. W 1789 r. dziedzic Zajeziorza – Michał Sumiński wysiewał tutaj 50 korcy żyta i 2 korce pszenicy.
W 1827 r. we wsi znajdowało się 14 domów, w których żyło 90 – ciu mieszkańców. Pod koniec XIX wieku we wsi istniał folwark, do którego należały 663 morgi gruntów ornych, 492 morgi ogrodów i 91 mórg łąk i pastwisk.
Od początku XX stulecia kolejnymi właścicielami folwarku byli: Zygmunt Rzeszotarski, Ludwik Meier, Wojciech Rogoziński i Tomasz Matyjasik. Przylegające wsie Moszczonne i Kołat należały wówczas do zamożnej rodziny Dziewanowskich herbu Jastrzębiec. Ich krewnym był Jan Nepomucen Dziewanowski – kapitan z okresu wojen napoleońskich, który odznaczył się szczególnym męstwem w czasie bitwy pod Samosierrą w 1808 r. (niektórzy historycy przypisują mu nawet dowodzenie szarżą). Ciężko ranny na placu boju otrzymał Legię Honorową z rąk samego Napoleona. Wkrótce później zmarł w Madrycie z powodu odniesionych ran.
Tuż przed wybuchem II wojny światowej Zajeziorze stanowiło własność rodziny Duszyńskich. Zaraz po zajęciu Ziemi Dobrzyńskiej przez wojska hitlerowskie trzech jej przedstawicieli – Władysław, Benedykt i Witold – 24 X 1939 r. zostało aresztowanych na fikcyjnym zebraniu ziemian w Lipnie i wywiezionych do obozu koncentracyjnego Rudau pod Królewcem, skąd nigdy już nie wrócili.

3. Dworek

Nad wysokim brzegiem Jeziora Moszczonne, w miejscowości Zajeziorze, znajduje się niewielki, murowany dworek z 1921 r. Dawniej otaczały go park krajobrazowy, z którego do dziś przetrwały nieliczne pozostałości. Obecnie w budynku tym mieści się Szkoła Podstawowa w Zajeziorzu.