Urząd Gminy Kikół

1. Nazwa

Sumin po raz pierwszy jest wzmiankowany w roku 1325 (Sumino). Etymologia nazwy miejscowości nie jest jednoznaczna. Może to być nazwa topograficzna, utworzona od staropolskiego słowa som (sum), oznaczająca pierwotnie jezioro (pełne sumów). Może to być również nazwa dzierżawcza utworzona od nazwy osobowej Sum, oznaczająca kiedyś własność jakiegoś Suma.

2. Grodzisko

Grodzisko w Suminie znajduje się na zachodnim brzegu Jeziora Sumińskiego, na terenie starego parku, na południe od dworku, w odległości około 125 m na wschód od murowanego kościoła. Położone jest na krańcu wzniesienia, otoczonego od północy głębokim jarem, na dnie którego płynie strumień. Poprzez odcięcie cypla powstał stożkowaty nasyp o wymiarach podstawy 40 x 44 m i 16 x 18 m na szczycie. Przewyższenie stożka od południa wynosi  4 m (od dna suchej fosy) oraz ponad 12 m od wschodu i północy. Obecnie cały nasyp jest porośnięty drzewami i krzewami, a na jego szczycie znajduje się głębokie zaklęśnięcie – efekt dużego wykopu rabunkowego.
Już w roku 1892 natrafiamy na opis obiektu: „szczupłe, lecz wysokie grodzisko z wyraźnym zagłębieniem na szczycie, pochylone nieco ku jezioru, a oddzielone od otaczających niewiele niższych wzgórz, głębokiemi wyrwami wodnemi.”
Badania powierzchniowe z roku 1980 i prace weryfikacyjno – konserwatorskie potwierdzają, że kopiec w Suminie związany jest z okresem późnego średniowiecza. Na płaskiej powierzchni kopca „wzniesiono budynek drewniany o niewielkich wymiarach, znacznie zagłębiony w grunt i następnie obsypany (tak powstała siedziba obronna – wieżowy dwór na kopcu). Nie funkcjonował on zbyt długo  lub nie był intensywnie użytkowany. Za najbardziej prawdopodobne  uważa się zasiedlenie kopca w II połowie XIV i w I połowie XV w. Na południowy zachód od niego ulokowało się osadnictwo otwarte, chyba zaplecze siedziby pańskiej.”

3. Historia wsi

Od początku XIV w. Sumin był wsią rycerską. Pierwszy znany właściciel – Franciszek z Sumina zwany Schenko (Sieńko), należący do rodu pieczętującego się h. Świnka, w roku 1325 przekazał bożogrobcom 4 łany ziemi w Suminie i 8 łanów w Konotopiu. Nadał im także prawo do korzystania z drewna, łąk i pastwisk oraz swobodnego łowienia ryb. Przekazał również „braciom podwójnym czerwonym krzyżem oznaczonym” kościół lokowany na prawie niemieckim z prawem patronatu. Jego rodzina była w posiadaniu wsi przez ponad sto kolejnych lat. Następnie przeszła ona w ręce rodu Leszczyców. W roku 1434 z Sumina pisał się niejaki Tomek, syn chorążego dobrzyńskiego Grzymka h. Leszczyc. W roku 1746 wieś kupił Andrzej Zieliński h. Świnka. W 1825 r. dobra sumińskie należały do najlepiej zagospodarowanych w Ziemi Dobrzyńskiej, jednak już w roku 1833, wskutek zadłużenia, zostały wystawione na publiczną licytację przez Towarzystwo Kredytowe Ziemskie w Płocku. Do roku 1900 wielokrotnie zmieniały one właścicieli. Nowym gospodarzem Sumina został wówczas Bolesław Franciszek Prądzyński – absolwent wydziału agrarnego uniwersytetu w Berlinie, blisko spokrewniony z generałem Powstania Listopadowego – Ignacym Prądzyńskim. Przed wybuchem I wojny światowej uruchomił tu gorzelnię. Jeszcze za jego życia majątek przejął syn Jerzy. Wybudował on dwór wyposażony w elektryczność i kanalizację oraz założył w majątku hodowlę koni. W roku 1939 Jerzy Prądzyński wziął udział w wojnie obronnej, następnie wraz z bratem Julianem przebywał w niewoli w oflagu w Grossborn. Po wojnie wraz z rodziną wyjechał do Anglii, a następnie do Kanady. Wspomniany Julian w 1920 r. w szeregach 1 Pułku Ułanów Krechowieckich brał udział w wojnie polsko – bolszewickiej, a w roku 1939 jako prawnik był doradcą prezydenta Stefana Starzyńskiego w czasie obrony Warszawy. Po wojnie pozostał na emigracji i zmarł w Maroku.
Od 1939 r.  majątek był pod zarządem niemieckim. Po wojnie z jego części utworzono Spółdzielnię Produkcyjną, a następnie Państwowe Gospodarstwo Rolne. W 1976 r. dwór wraz z folwarkiem przyłączono do Stacji Hodowli Roślin wyspecjalizowanej w szkółkarstwie.
W okresie powojennym w dworku w Suminie funkcjonowało przedszkole.

4. Parafia i kościół w Suminie

Parafia sumińska została erygowana w roku 1325 wraz z nadaniem kościoła w Suminie Kanonikom Regularnym Stróżom Grobu Jerozolimskiego Zgromadzenia Miechowskiego –  tzw. bożogrobcom z konwentu rypińskiego. Wcześniej funkcjonowała tu kaplica prywatna. Najprawdopodobniej nową parafię wyłączono ze starszej parafii kikolskiej. Po nadaniu bożogrobcy wybudowali tutaj gotycką świątynię, której relikty zachowały się w istniejącym kościele. W ostatniej dekadzie XVIII w kościół w Suminie znajdował się w stanie ruiny i sytuacja nie zmieniła się do pierwszych dziesięcioleci XIX w. W roku 1818 posługę zakończył ostatni proboszcz miechowita, a jej zarząd przeszedł w ręce duchowieństwa diecezjalnego. Dopiero pod koniec XIX w. podjęte zostały prace renowacyjne. Remont kościoła został zakończony w 1897 r., a w roku 1901 została konsekrowana odnowiona świątynia p.w. Świętego Krzyża. Do roku 1925 parafia w Suminie należała do diecezji płockiej, a następnie przeszła do diecezji włocławskiej. Od roku 1939 zarząd nad nią sprawowali proboszczowie z Kikoła. Dopiero w roku 1955 otrzymała stałego proboszcza.
Kościół w Suminie neogotycki, na zrębie murów gotyckich, orientowany, na rzucie prostokąta, murowany w dolnych partiach ścian z cegły w układzie polskim, z użyciem zendrówki, a na ścianie wschodniej w układzie zygzakowatym. Trójprzęsłowy, z kwadratową wieżą od zachodu i późniejszą zakrystią od północy. Wewnątrz stropy płaskie. W wejściu do zakrystii zachował się późnogotycki portal z XV lub pocz. XVI w., zamknięty półkoliście, a w ścianie zachodniej, w grubości murów pierwotne schody na wieżę i strych. Wystrój wnętrza i wyposażenie barokowe.
W sumińskiej parafii znajduje się również kościół filialny w Makowiskach, wybudowany jako ewangelicki w roku 1930.
W Suminie, przy drodze do Jankowa, znajduje się również kapliczka Królowej Różańca Świętego.

5. Dworek i folwark

Założenie dworskie w Suminie znajduje się nad brzegiem Jeziora Sumińskiego, nieopodal kościoła parafialnego. W jego skład wchodzą: dwór wraz z parkiem, położony na północ od nich zespół folwarku oraz przylegająca do niego gorzelnia wraz budynkiem mieszkalnym pracowników folwarcznych, magazynem spirytusu i budynkiem gospodarczym.
Funkcję reprezentacyjną pełniła część południowa, gdzie w połowie XIX w. powstał park krajobrazowy, doskonale wkomponowany w zróżnicowane ukształtowanie terenu. Dominują tu liściaste gatunki drzew rodzimych. Występują też gatunki obce: choina kanadyjska, cyprysik groszkowy, dąb burgundzki, glediczja trójcierniowa, jałowiec chiński, łuskowaty i sabiński, jodła kalifornijska, orzech czarny, robinia akacjowa, skrzydłorzech kaukaski, sosna wejmutka, sumak octowiec, wierzba mandżurska i żywotnik zachodni.  Do dworu prowadzi aleja lipowa, zakończona gazonem. Za dworem teren wyraźnie opada w kierunku jeziora. W obrębie parku znajduje się wąwóz i górujący nad nim stożek średniowiecznego grodziska. Pomiędzy parkiem, folwarkiem, gorzelnią i jeziorem znajdował się dawniej ogród owocowy.
Dwór wraz z obecnymi zabudowaniami folwarcznymi powstał najprawdopodobniej w drugiej lub trzeciej dekadzie XX w. Wcześniej, tj. przynajmniej od roku 1870, istniał tu dwór „z drzewa rzniętego w zamek pobudowany gontami kryty”. Obecny dworek to budowla murowana, z częścią główną na rzucie prostokąta, wzbogaconą o prostokątne ryzality centralne na osi elewacji frontowej i tylnej oraz z dostawionym od północy, nieco węższym prostokątnym segmentem, wprowadzającym element asymetrii. Schemat kompozycyjny segmentu głównego oparty jest o powszechny w Ziemi Dobrzyńskiej wariant dwukondygnacyjnej części środkowej i parterowych części bocznych. Część centralną wieńczy trójkątny fronton i przykrywa dwuspadowy dach. Części boczne otrzymały dachy naczółkowe, kryte dachówką - karpiówką, z pojedynczymi facjatkami. Niższy segment boczny wieńczy dach dwuspadowy. Pod względem formalnym dwór reprezentuje cechy typowej wiejskiej siedziby ziemiańskiej o skromnym programie przestrzennym i skromnym wystroju architektonicznym. W obiekcie pobrzmiewają echa barokowo – klasycystycznych form architektury rezydencjonalnej.
Z budynków folwarku do dziś zachował się spichlerz, budynek gospodarczy – „rządcówka” i w stanie szczątkowym kuźnia oraz przylegająca do folwarku gorzelnia. Najciekawszym jest spichlerz – półtora kondygnacyjna, ceglana, choć otynkowana budowla na kamiennych fundamentach, zwieńczona dachem naczółkowym. Pod łukiem otaczającym wejście widnieje data 1928.