Urząd Gminy Kikół

1. Właściciele Kikoła – Zboińscy herbu Ogończyk

Siedzibą rodową Zboińskich herbu Ogończyk w Ziemi Dobrzyńskiej była wieś położona w jej centrum – Zbójno Wielkie. Stamtąd wywodzi się aż 5 linii tego rodu. Początek linii kikolskiej dał Jakub Zboiński z Ossówki – kasztelan dobrzyński i siedmiokrotny poseł na sejm, który osiadł w Ciełuchowie.
Jego prawnuk –  - od 11 IV 1791 r. wojewoda płocki, kawaler Orderów Orła Białego i św. Stanisława, był właścicielem dóbr szacowanych na około 15 000 ha. Jeszcze jako stolnik dobrzyński wystarał się u króla Augusta III o zezwolenie na lokację miasta w Kikole. Oprócz tego, w przywileju wydanym 9 I 1745 r., król zezwolił na organizowanie cotygodniowego targu w niedzielę oraz nadał prawo do 4 jarmarków: na św. Tomasza (21 IX), św. Wojciecha (23 IV), św. Jakuba (25 VII) i św. Mateusza (21 IX). Proces organizowania miasta trwał do 1 XII 1791 r., kiedy to Ignacy Antoni wydał dokument, w którym określił obszar miasta oraz obowiązki i przywileje jego mieszkańców. Około roku 1790 wybudował okazały, klasycystyczny pałac, który stał się jego nową siedzibą.
Założyciel miasta znany był w okolicy jako kolator kościołów. W roku 1767 sfinansował budowę prezbiterium i remont kościoła Ojców Bernardynów w Skępem. W roku 1778 odbudował z ruin kościół filialny w Grodzeniu. Po śmierci (24 II 1796 r.) został pochowany wraz z żoną w kościele w Skępem. O jego ogromnym przywiązaniu do Kikoła świadczy fakt, że swoje serce kazał pochować w progu miejscowego kościoła, o czym informuje tablica pamiątkowa ufundowana przez jego syna – Franciszka Ksawerego, wmurowana przy wejściu do obecnej świątyni.
To właśnie Franciszek Ksawery Zboiński (jeden z czterech synów Ignacego Antoniego) przejął po śmierci ojca dobra kikolskie. W swojej błyskotliwej karierze sprawował wiele urzędów, m.in. kasztelana raciążskiego i płockiego, posła na Sejm Wielki, senatora Księstwa Warszawskiego. W latach 1809 – 1811 pełnił funkcję pierwszego prezesa Głównej Izby Obrachunkowej. 5 VI 1798 r. król Pruski Fryderyk Wilhelm nadał mu tytuł hrabiowski i herb: „Na tarczy owalnej, w srebro oprawnej, koroną hrabiowską nakrytej, w polu czerwonym strzała złota żelcem do góry na złotej podkowie. W koronie dwie ręce zbrojne, w ramionach ze sobą złączone podkową złotą trzymające. W pobocznicach dwa olbrzymy, wieńcami na głowach i biodrach przepasane, na maczugach się wspierające”.
Franciszek Ksawery 23 IV 1785 r. uzyskał od króla Stanisława Augusta Poniatowskiego 8 kolejnych jarmarków dla miasta Kikoła. Między rokiem 1791, a 1815 wybudował kościół w Kikole, w którym po śmierci został pochowany wraz z małżonką Joanną z Grabieńskich.
Drugim synem Ignacego Antoniego był Jan Nepomucen Zboiński – starosta różański, mszański, szambelan JKM i kawaler Orderu Orła Białego. W latach 1788 i 1790 został posłem Ziemi Dobrzyńskiej na Sejm Wielki, gdzie odpowiadał za jego bezpieczeństwo oraz wykazał się znaczną aktywnością i postępowymi poglądami. Podobnie jak brat – Franciszek Ksawery – brał udział w pracach nad stworzeniem Konstytucji 3 Maja. Jego podpis pod Ustawą Rządową widnieje tuż za podpisami marszałków.
Spadkobiercą Kikoła był Karol hr. Zboiński – syn Jana Nepomucena, który troskliwie opiekował się majątkiem i zaprojektował park otaczający pałac.
Licznie występujące w rodzinie Zboińskich córki przyczyniły się do rozproszenia majątku. W roku 1880 właścicielami dóbr kikolskich zostali Mścisław i Antonina Nałęczowie, a w 1902 r. przekazali je synowi Władysławowi. Władysław Nałęcz prowadził znaną w całym kraju hodowlę koni krwi szlachetnej. Był działaczem gospodarczym, przyczynił się do powstania w Kikole mleczarni. Założył też największą w powiecie lipnowskim cegielnię. Po jego śmierci w 1934 r. majątek odziedziczył syn Stanisław. Kryzys lat 30 XX w. i swobodny styl życia właściciela przyczyniły się do zadłużenia dóbr i ich licytacji w 1937 r. Przejęła je w dużej części cukrownia Chełmica, która rozpoczęła ich parcelację. W czasie II wojny światowej majątek został przejęty przez władze niemieckie. W 1945 r. pałac wraz z otaczającym go parkiem przeszedł na własność Skarbu Państwa.

2. Pałac w Kikole

W XIII w. na wzgórzu nad Jeziorem Kikolskim istniał gród, który stanowił siedzibę kasztelanii. Gdy w XIV stuleciu w miejscu tym stanął kościół parafialny, siedziba mieszkalna właściciela Kikoła została najprawdopodobniej przeniesiona na sąsiednie wzgórze, gdzie dzisiaj znajduje się okazały pałac.
Założenie pałacowo – parkowe w Kikole znajduje się na wzgórzu przy drodze prowadzącej do Wolęcina i Chlebowa. Pałac wybudowano około roku 1790 z inicjatywy ówczesnego właściciela Kikoła – Ignacego Antoniego Zboińskiego, najprawdopodobniej według projektu Stanisława Zawadzkiego. Obecnie istniejąca rezydencja zastąpiła wcześniejszą siedzibę mieszkalną należącą od końca XVII w. do rodu Zboińskich.
Klasycystyczny pałac w Kikole, o zwartej i monumentalnej bryle, reprezentuje rzadkie i wyjątkowe rozwiązanie wiejskiej siedziby rezydencjonalnej. Założenie pałacowo-parkowe należy do najciekawszych kreacji artystycznych końca XVIII i XIX w. na terenie Ziemi Dobrzyńskiej.
W latach 1824 i 1825 z wizytami w kikolskim pałacu przebywał młody Fryderyk Chopin, bawiący na wakacjach w Szafarni.
W czasie II wojny światowej i bezpośrednio po niej pałac uległ znacznemu zniszczeniu. Odrestaurowano go w latach 1957 – 1964.W latach 70 – tych i 80 – tych funkcjonował tu ośrodek szkoleniowo - wypoczynkowy Przedsiębiorstwa Instalacji Przemysłowej „Instal” z Rzeszowa. Obecnie pałac wraz z otaczającym go parkiem jest własnością prywatną.
Kikolski pałac jest budowlą dwukondygnacyjną, na rzucie prostokąta z płytkimi ryzalitami skrajnymi w fasadzie, zwieńczonymi trójkątnymi frontonami. W usytuowanym pomiędzy nimi portyku wgłębnym znajduje się sześć smukłych, toskańskich kolumn. W  elewacji tylnej ryzality skrajne są znacznie głębsze. Segment główny przykryty jest dachem czterospadowym, ryzality fasady otrzymały własne dachy dwuspadowe z kalenicami, zaś ryzality elewacji tylnej – dachy trójspadowe. Drzwi główne wejściowe prostokątne, dwuskrzydłowe z nadświetlem. Przed wgłębną częścią elewacji tylnej znajduje się taras, z którego do stawu i parku biegną szerokie schody.
Bogaty, malarski wystrój wnętrz pałacowych przetrwał do chwili obecnej tylko w tzw. Sali Rycerskiej. Pierwotną formę dekoracji tego wnętrza przywrócono w trakcie prac konserwatorskich w latach 1966 – 1967. Ściany pokrywa malowana w technice en grisaille iluzjonistyczna malatura o motywach architektonicznych.

3. Park

Kompozycyjnie składa się z dwóch części. Południowa jest regularna, oparta na osi symetrii wyznaczonej przez bramę główną, obsadzoną lipami aleję dojazdową oraz pałac. Swobodnie zakomponowana część północna stanowi zasadniczą, rekreacyjną część parku. Głównym elementem kompozycyjnym parku jest gruszkowaty w kształcie staw, będący rozszerzeniem płynącego strumienia z otaczającymi go traktami spacerowymi. Wśród drzew dominuje tutaj klon pospolity, kasztanowiec biały i sosna pospolita. Wśród gatunków obcych najliczniej występują, oprócz wspomnianego kasztanowca, jałowiec sabiński, topola amerykańska, robinia akacjowa, żywotnik zachodni i wiąz syberyjski.
Powstanie parku datowane jest na 1 połowę XIX wieku i wiązane z osobą ówczesnego właściciela Kikoła – Karola Zboińskiego. Przypuszcza się, że zastąpił on jednak wcześniejsze, współczesne pałacowi założenie parkowe. W roku 1909 park został przekomponowany według projektu Stefana Celichowskiego. W roku 1926 według projektu inż. Dąbrowskiego z Kikoła wykonano groblę i jaz na stawie. W okresie międzywojennym park został ogrodzony siatką, a obecnie w przeważającej większości otacza go ceglany parkan.

4. Folwark

Zespół folwarku przyjmował plan zbliżony do kwadratu. Składał się on z wewnętrznego podwórza ze zwartą zabudową od południa i wschodu oraz luźniejszą od północy i zachodu. Folwark tworzyło 6 budynków: stajnia, owczarnia, obora, stodoła, okólniki i zachowana do chwili obecnej suszarnia cykorii – trójkondygnacyjny, murowany budynek, przykryty dwuspadowym dachem. Przy drodze, pomiędzy folwarkiem, a pałacem stały dawniej trzy czworaki. Wszystkie budynki z wyjątkiem suszarni zostały rozebrane w latach 1945 – 1946.