Urząd Gminy Kikół

1. Nazwa

Nazwę miejscowości wzmiankowano po raz pierwszy już w roku 1236: castrum quod vocatur Kychol. Należy ją wiązać ze staropolskim wyrazem kika ‘reszta pozostała z odciętej ręki albo człowiek z odciętą ręką’, kikut. Nazwa Kikół może więc pochodzić od nazwiska – przezwiska człowieka, a zatem byłaby nazwą dzierżawczą. Imiona Kik i Kika znane są już od XIII w. Słowniki notują także nazwiska Kikol, Kikuł, Kikola, Kikiel, czy Kikolski. Może to być jednak nazwa topograficzna. W językach czeskim i słowackim wyraz kyka oznacza ‘laskę, kij, pień złamanego drzewa’. Być może nazwa związana jest z topograficznym znaczeniem tego wyrazu i oznacza ‘coś złamanego, uciętego’ – np. jakiś fragment terenu, jeziora, terenu nad jeziorem.

2. Historia

Kikół wymieniono po raz pierwszy w dokumencie Konrada Mazowieckiego z 2 VII 1236 r., w którym wymienia się gród w Kikole – castrum Kychol. W XII w. był on siedzibą kasztelani przeniesionej tutaj najprawdopodobniej z pobliskiego Steklina, obejmującej 15 parafii położonych na terenie wyznaczonym przez 4 rzeki: Drwęcę, Wisłę, Mień i Ruziec. W latach 1248 – 1252 gród został zniszczony w wyniku najazdu Prusów, a terytorium kasztelanii kikolskiej przyłączone do sąsiednich – dobrzyńskiej i słońskiej.
Kolejna informacja o miejscowości pojawia się dopiero 5 V 1391 r. w dokumencie księcia Władysława Opolczyka, dotyczącym zastawu Krzyżakom Złotorii. Pojawia się w nim nazwisko pierwszego właściciela wsi – Janusza z Kikoła. W 1395 r. sprzedał on 80 łanowy Kikół z jeziorem i folwarkiem Krzyżakom, a w czasie wojny 1409 – 1411 stanął po stronie Zakonu. Po odzyskaniu Ziemi Dobrzyńskiej w 1405 r. król Władysław Jagiełło za karę odebrał mu ziemię i wcielił do swojej domeny. Jednak już w 1433 r. spadkobiercy Janusza – Jan, Piotr i Jurek h. Ogończyk, za liczne zasługi otrzymali od króla 20 łanów ziemi przy drodze do Lubina z prawem wzniesienia karczmy i połowu ryb w jeziorze. Tym samym zapoczątkowany został podział Kikoła na dział szlachecki i królewszczyznę, który utrzymał się aż do rozbiorów. Potomkami Jana, Piotr i Jurka byli piszący się „de Kikol” Andrzej i Jan.
W II poł. XV w. po zastawieniu królewszczyzny przez Kazimierza Jagiellończyka jej właścicielami zostali Moszczeńscy h. Nałęcz. Dopiero w II poł. XVII w. właścicielami dóbr kikolskich zostali Zboińscy h. Ogończyk. Pierwszym udokumentowanym przedstawicielem zasłużonego dla Kikoła rodu był Wojciech Jan Zboiński.
Jednak postacią, której Kikół zawdzięcza najwięcej, jest Ignacy Antoni Zboiński – wojewoda płocki, kawaler Orderów Orła Białego i św. Stanisława. To dzięki jego staraniom król August III zezwolił na lokowanie tu miasta oraz przyznał cotygodniowe, niedzielne targi i 4 jarmarki w roku. Około roku 1790 wybudował okazały, klasycystyczny pałac, który jest dzisiaj jednym  z najpiękniejszych zabytków Ziemi Dobrzyńskiej.
Franciszek Ksawery Zboiński - poseł na Sejm Wielki, senator Księstwa Warszawskiego oraz pierwszy prezes Głównej Izby Obrachunkowej, między rokiem 1791 a 1815, wybudował w Kikole murowany kościół. Uzyskał też zezwolenie króla Stanisława Augusta Poniatowskiego na 8 dodatkowych jarmarków w miasteczku.
Ponieważ w rodzinie Zboińskich licznie występowały córki, dlatego też dobra kikolskie przeszły w ręce najpierw rodu Piwnickich, a następnie Nałęczów. Jednak już w roku 1937 zostały wystawione na licytację i w dużej części przejęte przez Cukrownię Chełmica.
W czasie okupacji hitlerowskiej majątek w Kikole przejęli Niemcy, a pochodzący z Estonii administrator zajął plebanię.
Na początku wojny aresztowano miejscowych nauczycieli, okolicznych ziemian i księży z Kikoła, Sumina oraz Trutowa, a następnie wywieziono ich do obozów koncentracyjnych, z których większość nigdy już nie powróciła.

3. Kikół –miasto i osada

Od momentu uzyskania praw miejskich, tj. od 1 XII 1791 r. Kikół był bardzo małym miasteczkiem. Spis z lat 1793 – 1794 informuje o 268 mieszkańcach, w tym o 48 rzemieślnikach oraz 13 kupcach i kramarzach.
Po roku 1867, w ramach represji po upadku Powstania Styczniowego, Kikół na zawsze utracił prawa miejskie.
Od tego momentu stał się siedzibą gminy. W okresie międzywojennym funkcjonowała tu 7 klasowa szkoła powszechna, biblioteka gminna, gabinet lekarski i apteka oraz 5 piekarń, kuźnia i drobne zakłady rzemieślnicze. Działała też prywatna elektrownia, a w 1927 r. Kikół uzyskał oświetlenie uliczne.
O różnorodności wyznaniowej mieszkańców osady świadczyć może fakt, że istniały tutaj 3 cmentarze: katolicki, ewangelicki i żydowski.
Na terenie gminy Kikół prowadziły działalność także liczne organizacje społeczne: Ochotnicza Straż Pożarna, Związek Strzelecki, Związek Harcerstwa Polskiego i Katolickie Stowarzyszenie Młodzieży.
Przez miejscowość przebiegała, wybudowana jeszcze w czasie I wojny światowej, linia kolei wąskotorowej z Lipna do Lubicza, po której do dziś pozostał tylko budynek starej stacji i resztki nasypów kolejowych.
W czasie II wojny światowej, w latach 1940 - 1941 istniał w Kikole niemiecki obóz dla angielskich jeńców wojennych, którzy pracowali przy budowie autostrady Warszawa – Gdańsk. Jeden z nich, zastrzelony przez wachmana w 1941 r., został  pochowany na miejscowym cmentarzu ewangelickim.

4. OSP i remiza strażacka

Od roku 1910 istnieje w Kikole jednostka Ochotniczej Straży Pożarnej, która przez wiele lat pełniła rolę centrum kulturalnego osady.
W tym samym roku na wzgórzu w centrum miejscowości wybudowana została remiza strażacka. Jest to parterowy budynek murowany z cegły, częściowo otynkowany, z dwuspadowym dachem. Nad wejściem głównym wykonano zdobienie w formie stylizowanego krzyża z białej cegły. Z lewej strony znajduje się piętrowa przybudówka w formie niskiej, masywnej, czworokątnej wieży z płaskim dachem i ceglanymi zdobieniami.
Tuż obok remizy w 1955 r. wybudowano garaż dla wozu bojowego i składnicę na sprzęt gaśniczy. Jednostka OSP z Kikoła włączona została w Krajowy System Ratownictwa.

5. Herb i flaga

8 maja 2002 r. na jubileuszowej sesji Rady Gminy w Kikole przyjęto herb i flagę gminy. Ponieważ z terenem gminy już od początków XIV w. związana była szlachta pieczętująca się Ogończykiem, a sam Kikół zawdzięcza najwięcej rodowi Zboińskich, dlatego przy projektowaniu herbu nawiązano właśnie do herbu Ogończyk.
Herb: W polu czerwonym na barku półpierścienia srebrnego strzała w słup. W półpierścieniu płot złoty, na strzale korona złota
Flaga: Składa się z trzech pionowych, jednakowej szerokości słupów: białego, czerwonego i żółtego. Pośrodku płata, na słupie czerwonym umieszczone jest godło herbu gminy Kikół